Trilingual Website           Français            English           Hmoob                                         Ntawv/Tswv Yim        Ntawv/Xyoo              
NTSIAB LUS

Nthuav: Teeb Meem Ua Neej

Ntsuas: Poj Niam Siab Ntsws

Twm: Ntawv Tshawb Nrhiav

Khaws: Liv Xwm & Puav pheej

Twv: Txhiaj Txhais

Seev: Zaj nkauj & Kwv Txhiaj

Saib: Duab Thaij

Ntsia: Duab Teeb

Mloog: Xov Tooj Cua Hmoob

Piav: Dab Neeg Rau Menyuam

Kawm: Ntawm & Txuj Ci Hmoob

Nrhiav neeg sau:  ZajLus, PajHuam, ...
LIV XWM & PUAV PHEEJ
Dab Neeg Qhia Lub Hauv Paus Pib Ua Neeb Thiab Kev Siv Tsiaj Thiab Cuab Yeej Ua Neeb
Myth of the Origin of Hmong Shamanism, and Use of the Animals for  Healing Procedures and Functions of Shaman's Tools
Tus sau: Maiv Zuag Ham                     

Ntsiab Lus: Kev ua neeb ua yaig /Shamanism/ Chamanisme; Siv Yis/ SheeYee the first shaman/ Shiyi le premier chaman; tsiaj txhuv ua neeb/ sacrifice of animals/ sacrifica d'animaux; cuab yeej ua neeb/shamanistic tool/ instrument chamanique


Homphiaj Tshawb Fawb thiab Neeg Nrog Tham
Kuv tau mus tshawb nrhiav saib seb Hmoob txoj kev ua neeb twb tshwm sim los thaum twg lawm, thiab nws muaj nuj nqis li cas nyob rau hauv Hmoob lub neej.  Kev tshawb fawb zaum no, kuv tau mus nrog rau ob tug txiv neeb sib tham thiab nug nkawd txog Hmoob kab lis kev cai ua neeb yaig.  Kev xam phaj tus txiv ntxawm N. Vaj Muas thiab tus txiv hlob N. Lis Vaj zaum no ua rau kuv kawm tau ntau yam ntau tsav txog  txoj kev ua neeb ua yaig uas yus yeej tsis tau hnov thiab pom los dua.  Xws li, zaj dab neeg uas pib kev ua neeb, cov kev kho, cov twj neeb, thiab cov hom tsiaj txhu uas muab coj los ua neeb kho tus neeg mob.             

Thaum uas kuv mus xam phaj txiv hlob N. Lis Vaj, nws tau nug kuv hais tias,
"Koj nug txog kev ua neeb ua tus dab tsi?"
Kuv thiaj li tau teb hais tias,
"Kuv nug koj txog kev ua neeb vim yog kuv xav paub txog Hmoob txoj kev ua neeb yaig thiab nws tshwm sim qhov twg los.  Tsis tas li ntawd, kuv xav tshawb fawb txog Hmoob txoj kev ua neeb yaig no mus nthuav qhia rau kuv tus xib fwm nyob hauv tsev kawm ntawv qib siab thiab cov tub ntxhais hluas uas kawm ua ke nrog kuv." 
Tus txiv hlob N. Lis Vaj txawm hais tias,
"Ua cas twb yog ib tus xib fwb qhia ntawv nyob rau qib siab diam es tseem xav paub txog Hmoob tej kev ua neeb yaig thiab?" 
Kuv thiaj li tau tej loo nws hais tias,
"Txiv hlob, tsis yog tus xib fwb tsis paub txog ntawd Hmoob kev ua neeb yaig, tiam sis yog ib txoj hauj lwm uas nws tau muab rau peb coj los mus tshawb fawb txog ib yam ntawm Hmoob ntiag tug uas peb tsis paub ntau txog es peb yuav xav paub ntxiv mus."

Tom qab xam phaj tus txiv hlob ntawd tag kuv thiaj li tau mus xam phaj tus txiv ntxawm N. Vaj Muas ntxiv.  Kuv tau mus xam phaj ib tug txiv neeb ntxiv vim yog kuv xav paub saib seb nkawd ob txoj kev ua neeb puas sib thooj. 

Dab Neeg Keeb Kwm Siv Yis thiab Ntxwg Nyoog
Txiv hlob N. Lis Vaj tau qhia kuv txog ntawm zaj dab neeg uas qhia txog saib Hmoob kev ua neeb tshwm sim li cas los.  Zaj dab neeg mus raws li no.

Ntuj thaum ub, tseem tsis tau muaj dab tsi li, ces txeem txwm tau ob nus muag hu ua Luj Tub thiab Tshi Chiv.  Thaum av luag quas tawg pleb nkawv ob leeg thiaj li tau tawm hauv los. Luj Tub tawm sab xis los, qhia tau hais tias nws yog ib tug txiv neej vim sab xis no nws muaj zog dua sab laug, ho Tshi Chiv tawm sab laug los, qhia tau hais tias nws yog ib tus poj niam.  Tom qab uas nkawd tawm los nyob rau saum daim av, tus nus txawm hais rau tus muam kom nkawd yuav tsum tau mus nrhiav txij nkawm nyob rau hauv lub ntiaj teb no, vim rau qhov nws loj thiab dav heev.  Tshi Chiv thiaj li tau teb Luj Tub hais tias,
"Kuv yuav mus nrhiav txiv yuav nyob lawm sawm qaum ntuj." 

Tom qab nws hais li ntawd tag rau tus nus, nws thiaj li tau mus. 

Hos Luj Tub tau nrhiav nws tus tav nyob rau hauv ntiaj teb no tau cuaj lub xyoos nkaus.  Nws nrhiav tsis pom muaj ib tug neeg kiag.  Muaj ib hnub, Luj Tub mus mus, nws thiaj li mus ze ib lub pob tsuas, ces nws txawm hnov ib lub suab nrov, "poog!"
Tom qab ntawd, nws txawm pom ib co pa ncho ncho tim lub pob tsuas tuaj.  Luj Tub thiaj li dhia dhia mus xyuas saib seb yog tus twm zeej dab tsi.  Thaum nws mus txog rau ntawd lub pob tsuas nws thiaj li pom ob niam txiv liab dawb dawb puag ib tug menyuam liab dawb dawb.  Qhov uas nws paub hais tias nkawd yog liab no mas vim yog nws mus txog rau ntawm nkawd, ces nws twb tau nug nkawd lawm. 
"Neb tawm qhov twg los, vim rau qhov kuv twb tau ncig lub ntiaj teb no los mus tau cuaj lub xyoos lawm, kuv twb tsis ntsib ib tug dab tsi li?  Tsis tas li ntawd xwb, ua cas neb thiaj li muaj tau menyuam?" 
Ob niam txiv liab thiaj li qhia rau Luj Tub hais tias nkawd yog nus muag xwb.  Qhov uas nkawd muaj taus menyuam ntawd twb vim yog tus muam nce tus nus ces tus nus nce tus muam xwb. 

Tom qab hnov ob nus muag liab hais li tag, Luj Tub txawm thim rov qab los mus nrhiav nws tus muam, Tshi Chiv, rau ntawd qhov qub chaw uas nkawd tau tawm los. 

Nws mus mus yuav txog rau ntawm qhov chaw thaum uas nws thiab Tshi Chiv tawm los, ces nws txawm pom tau ib tug poj niam zem zuag puag tim nws hauv ntej.  Nws xav twb ywm rau hauv siab hais tias zaum no nws yuav tau poj niam yuav.  Thaum Luj Tub mus ze zuj zus nws pom tau lawm hais tias yog nws tus muam xwb.  Li no, nkawd thiaj kawg tau los mus sib sau ua ib yig neej. 

Txij hnub uas Tshi Chiv pib muaj nws thawj tus menyuam los nyob rau hauv lub ntiaj teb no, ces txawm pib muaj neeg ntiaj teb zom zaws thiab pib muaj tsiaj ub tsiaj no coob coob los mus nyob rau hauv lub ntiaj teb.  Tag nrho huv si Luj Tub thiab Tshi Chiv muaj kawm cuaj tug menyuam.  Kaum tus yog ntxhais ho cuaj tug yog tub.  Tus tub hlob hu ua Ntxwg Nyoog, tus thib ob hu ua Saub, tus thib yim hu ua Npag Nag Phav, hos tus thib cuaj hu ua Siv Yis.  Dua lwm cov tub thiab ntxhais ces lawv tsis muaj hwj huaj dab tsi yog li ntawd lawv cov npe thiaj li raug hnov qab tag. 

Ntxwg Nyoog mus yuav poj yuav sev nyob rau saum qaum ntuj.  Saub kuj tau mus nrog Ntxwg Nyoog nyob saum qaum ntuj lawm thiab.  Npag Nag Phav ces nws yuav mus nyob hauv qab av, yog li ntawd nws niam thiab nws txiv thiaj li tau muaj nws coj mus tso rau hauv qab av.  Tau ntau niaj ntau xyoo Npag Nag Phav thiaj li tau rais mus ua ib tug nab qa.  Tom qab ntawd, nws rais dua mus ua zaj lawm.  Nws thiaj li tau mus nyob hauv dej thiab mus yuav ib tug nkauj zag los ua nws poj niam.  Siv Yis ces rau siab ntso niaj hnub mus kawm hwj huaj ntawd nws tus tij laug hlob Npag Nag Phav. 

Muaj ib hnub, Ntxwg Nyoog tus poj niam txawm mob mob plab yuav yug menyuam.  Thaum nws yug tau los ua cas yog ib lub qe loj loj heev xwb.  Ntxwg Nyoog thiab nws poj niam thiaj li tau nyob tos tau cuaj lub xyoos kom lub qe daug los yeej tsis daug li.  Tus poj niam puag puag lub qe tau cuaj xyoos txwm nkaus ua rau nws tsis xav puag li lawm. 

Thaum zoo li ntawd lawm, Ntxw Nyoog thiaj li tau mus hu nws txiv, Luj Tub, nyob rau hauv ntiaj teb tuaj mus xyuas seb yog vim tus dab tsi, ua cas lub qe pheej tsis txawj daug.  Luj Tub mus txog nws thiaj li tau mus mloog zoo zoo seb puas hnov tej yam suab dab tsi nyob rau hauv lub qe.  Nws hnov zoo li muaj ob tug menyuam hais hais lus hauv lub qe.  Yog li nws thiaj li tau nug lub qe hais tias yog lub qe daug los no, nws yuav yog ib tug menyuam neeg zoo los sis phem.  Ob tug menyuam uas nyob rau hauv lub qe thiaj li tau teb Luj Tub hais tias yog nkawd daug los mas nkawd yuav los mus tswj hwm neeg ntiaj teb huv si.  Thaum Luj Tub hnov li no tag, nws thiaj li kom Ntxwg Nyoog muab lub qe coj mus rhuav tshem vim yog hais tias cia ob tug menyuam ntawd daug los mas, yuav ua npog rau neeg ntiaj teb txhua tus. 

Ntxwg Nyoog thiab nws poj niam txawm tsis kheev, vim nkawd twb tau zov thiab tos ntev seb lub qe puas daug.  Leej txiv ua tsis tau li cas, nws thiaj li tau rov qab los rau ntiaj teb.  Tsis ntev tom qab, Luj Tub rov los rau ntiaj teb lub qe txawm daug.  Thaum daug tau los ua cas muaj tseeb li leej txiv tau hais; tias sis twb lig dhau. 

Ob tug menyuam ntxwg nyoog ntawd thiaj li tau los muab nkawd niam noj tag, tias sis noj tsis tau leej txiv vim nws yog hlau.  Tom qab ntawd, nkawd thiaj li tau ya los mus noj neeg ntiaj teb.  Ntxwg Nyoog tsis paub ua zaj twg ces nws thiaj li rov qab mus nrhiav kev pab ntawm nws txiv thiab nws tus kwv, Siv Yis. 

Siv Yis pheej mus kawm hwj huaj ntawm nws tij laug, Npag Nag Phav, nws thiaj li mus pom nws niam tij muaj ib yam nroj tshuaj uas muaj hwj huaj heev.  Tsob nroj tshuaj ntawd yeej tsa tau txhua yam uas tuag lawm rov qab los.  Siv Yis thiaj li tau muab nyiag nqa los mus tsa neeg ntiaj teb kom rov qab ciaj los thiab muab coj los tiv thaiv nws kom nws tua tau ob tug menyuam ntxwg nyoog. 

Tom qab Siv Yis tua nkawd tuag tag thiab tsa neeg ntiaj teb ciaj rov qab los tag nws thiaj li tau nce mus nyob saum qauj ntuj lawm thiab.  Ua ntej uas nws yuav mus nws tau muab nws cov twj neeb pov tseg nyob rau ntiaj teb.  Siv Yis tseem tau hais tias yog leej twg tsuj tau nws cov qub hneev taw ces tus ntawd yuav tsum tau los mus ua ib tug neeg uas txawm ua neeb los mus pab cawm thiab kho neeg ntiaj teb tej kev mob nkeeg.  Txij hnub ntawd los yog leej twg mus tsuj raug rau nws cov hneev taw ces lawm yuav tsum tau los ua ib tug txiv neeb.  Yog nws hnov pas xyab tsw, hnov lub nruas los sis tswb neeb nrov, nws yuav pib tshee thiab dhia paj paws heev heev.

Tej Yam Neeb Yaig          
Thaum kuv mus xam phaj txiv ntxawm Nyiaj Vaj Muas tas, nws qhia hais tias Vaj Saub Siv Yig yog tus los qhia Hmoob kom Hmoob txawj ua neeb los kho ntsuj plig thiaj yuav kho tau tus mob.  Nws hais tias Vaj Saub Siv Yig
qhia muaj raws nrais li no: 
ua neeb kho ntsuj plig,
ua neeb quas dab,
ua neeb ntxiv ntawv noj,
ntawv haus kom nyob ntev ntxiv,
ua neeb xa dab phem tawm rooj mus,
thiab ua neeb yuam mob yuam ntsaj tawm mus. 


Kev Siv Tsiaj Kho

Thaum ib tug txiv neeb ua ib thaj neeb, nws yuav siv cov tsiaj txhuv xws li no: 
qaib,
npua,
os,
tshi
los sis mes es,
aub,
miv,
roob ris,
qav,
thiab pob zeb. 


Tus txiv neeb siv cov tsiaj no coj los mus kho ntsuj kho hlau thiab coj mus txhaws tus neeg mob lub qhov tuag kom tsis txhob muaj kev ploj kev tuag. 

Tus qaib, tus npua, thiab lub pob zeb raug siv thaum ua neeb kho tus ntsuj plig.  Xws li, menyuam mob taub hau los sis tug neeg ntawd tau poob plig. 

Tus roob ris yog siv thaum tus neeg mob ntawd raug dab zaj thiab dab nab qa. 

Tus qav yog siv thaum nws raug dab hav liaj hav av. 

Tus aub thiab tus miv yog siv los mus tiv thaiv dab kom txhob los mus tau ze ntawd tus neeg mob lawm. 

Thaum lawv muab tus tsiaj coj los kho, tus tsiaj yuav tsum raug khi caj dab thiab ko taw.  Tib txoj hlua uas khi tus tsiaj caj dab ntawd yuav tsum tau muaj ib ya coj mus vas tus neeg mob.  Tus neeg mob yuav tsum tau zaum saum tug txiv neeb lub rooj neeb.  Ua ntej tus txiv neeb yuav muab ib ya hlua ntawd coj los mus vas tug neeg mob, nws yuav tsum muab ob daig xov txheej tso hauv av thiab muab ob daig tso rau saum lub rooj neeb, ua ntej tus neeg mob ntawd yuav zaum.  Thaum tus neeg mob zaum saum lub rooj neeb, nws yuav tsum tau zaum saum ob daig xov txheej uas nyob rau ntawd lub rooj neeb, thiab tus neeg mob yuav tsum tau tsuj ob daig xov txheej uas nyob hauv av.  Tsis tas li ntawd, tus txiv neeb yuav tsum tau muab ib ntshuas ntawv rhais rau ntawm tus neeg mob caj dab tsho ua ntej txheev nws cov dab neeb thiab muab txoj hlua coj los mus vas tus neeg mob.  Ntshuas ntawv yog muab coj mus ntxiv tus neeg mob daim ntawv noj ntawv haus.  Cov xov txheej ntawd yog ris tsho thiab khau rau tus neeg mob ntawd tus ntsuj tus plig.      

Kev Siv Cov Cuab Yeej Ua Neeb

Tus txiv neeb muaj cuab yeej ua neeb xws li
tus qws nruas,
lub nruas neeb,
txwm kuam,
rab ntaj neeb,
txoj phuam tiv hauv,
plaub lub tswb neeb,
lub txiab neeb,
lub rooj neeb,
thiab lub thaj neeb. 

Tus txiv neeb siv nws cov xiam xws ua neeb no los mus kho neeg thaum muaj mob. 

Tus qws nruas thiab lub nruas yuav tsum tau muab ntaus thaum tus txiv neeb tab tom pib ua neeb.  Lub nruas qhia tau rau dab hais tias tus txiv neeb tuaj lawm. 

Plaub lub tswb neeb siv los ua rau kom dab meem txom thiab toog pob ntseg.  Thaum zoo li no lawm, yuav ua rau dab mob pob ntseg thiab khiav mus. 

Txwm kuam muab los siv thaum tus txiv neeb tsis tau pib ua neeb los yog siv tom qab nws ua neeb tag.  Nws muab coj los khav tus ntsuj plig saib seb tus neeg mob ntawd tus plig puas tau rov qab los, los yog tsis tau.  Yog hais tias txwm kuam ob sab puav leej qhib no ces txhais tau hais tias tus neeg mob tus plig los lawm.  Yog hais tias ib sab qhib ib sab khwb no ces qhia tau hais tias tus plig tsis kam los.  Hos yog ob sab khwb no ces nws txhais tau hais tias tus plig tsis tau los. 

Rab ntaj neeb siv los mus cais dab qus thiab tiv thaiv tus neeg mob.  Tej cov txiv neeb kom tus neeg mob muab tso hauv qab tog hauv ncoo, hos tej cov kom muab tso ntawm ib sab txaj uas nws pw.  Tus txiv neeb hais tias muab rab ntaj neeb coj mus tso pem chaw pw li ntawd thiaj li yuav tiv thaiv tau tus dab phem kom tsis txhob los ze tau. 

Nyob rau ntawm txoj phuam neeb ces muaj xws li txoj liab thiab txoj dub.  Txoj phuam liab muaj zog dua txoj phuam dub vim yog hais tias txoj phuam liab zoo li tooj liab.  Dab ntshai tooj liab heev vim yog hais tias thaum koj muab coj mus hlawv, ces nws liab li hluav taws.  Yog li ntawd, thaum tus txiv neeb ua neeb lawv kom dab tawm hauv tsev mus, nws thiaj li pheej siv hluav taws thiab roj coj los ua kom tus dab ntshai thiab khiav tawm.  Li no, lawv hu ua "hlauv moov pias". 

Lub rooj neeb siv los mus ua tus txiv neeb tus nees los sis tus nees huab nees cua nyob rau lub sij hawm uas nws ua neeb mus muab tus neeg mob ntawd tus ntsuj plig rov qab los.

Lub thaj neeb yog qhov chaw tus txiv neeb teev nws cov dab neeb kom lawv thiaj li muaj chaw nyob chaw roo, lawv thiaj li muaj kev zoo siab thiab thiaj li tsis ua mob ua ntsaj rau tus txiv neeb.

Txij li hnub Siv Yis los mus qhia Hmoob kho neeg mob, neeg thiaj li txawj zoo rov qab los. Hmoob txawm cia li coj los siv kho neeg mob txog niaj hnub niam no. 

Lus Xaus
Hmoob cov dab qhuas yog qhov tseem ceeb rau Hmoob heev.  Hmoob txoj cai ua neeb no yog ib qho muaj nuj nqis heev rau lawv los tau ntau tiam neeg lawm.  Hmoob txawm ua neeb li no xwb los lawv yeej muaj peev xwm kho kom ib tug neeg mob twg zoo li ntawd 70 feem pua.  Hmoob thiaj li ua neeb ua yaig los kho neeg hauv lawv lub neej los txog rau niaj hnub no.  Txoj kev cai dab qhuas no tsis yog lam nthuav lam hais.  Raws li tus txiv ntawv hais, cov txiv neeb yeej txawj thiab paub hauv plab los lawm.  Yog hais tias muab coj los rau hauv lub hnab ntawv ces cov neeb cov khawv koob yuav tsis leej lawm.  Thaum ib tug neeg yuav txawj ua neeb, nws yuav tsum tau muaj ib tug xib fwb los mus qhia nws ua neeb, thiab qhia nws seev suab hu neeb.  Kev qhia no, tus xib fwb txawm yuav qhia ib tug neeg kom txawj ua neeb los nws yuav muab tsis tau cov lus ntawd coj los sau cia rau tus tub kawm ntawd tau nyeem thiab kawm.  Tus tub kawm yuav tsum tau mloog zoo zoo thiab muab khaws cia hauv siab tseg xwb.                   

Tom qab kuv ua daim ntawv tshawb fawb no tag, kuv tau kawm tau ntau yam txog ntawm Hmoob txoj kev ua neeb ua yaig.  Qhov ua rau kuv yog hais tias txog kev muab cov lus ua neeb ntawd coj los sau hauv ib phau ntawv tseg ces yuav ua rau nws tsis leej lawm.  Puas yog tiag? Tsis tas li ntawd xwb, kuv yeej tsis tau xav hais tias Hmoob txoj kev ua neeb yaig no muaj nuj nqis npaum li no rau Hmoob lub neej.  Kuv vam hais tias yog koj nyeem kuv daim ntawv no tag lawm koj yuav kawm tsis tau ntau los ntshe tau ib los sis ob yam txog txoj kev ua neeb.

                                                
TOP

Daim ntawv sau rau Dr Nkauj Hli Yaj Hoob Hmong Advanced 101nyob California State University of Fresno, Lub 5 hli  Xyoo 2007

Copyrights © 2007 May Zoua Hang
All rights reserved
    Kuv Kev Ua Hauj Lwm         Kuv Kev Ua Si         Thov Kev Pab         Kev Cai        Tswv Yim Tsim Lub VevXaij  

Cov ntawv no yog Nkauj Hli Yaj (Kao-Ly Yang) tug tsim txij xyoo 2002 los, los sis yog nws yog tus tswj kav
Tsis pub sim muag noj muag haus. Yog yuav siv cov ntawv, cov duab los sis lwm yam, yuav tsum thov nws tso cai ua ntej
TOPICS OF 2007
January

Tseem tsis tau hlub tag
Un amour inachevé
An Unfinished Love

Tus poj niam txiav plaub hau uas kho kho siab
La coiffeuse langoureuse
The languorous Hairdresser

February
3 lub kub toj xub kev sib daj sib deev
Les trois perles faisant face à l'infidélité
The 3 Pearls Facing Unfaithfulness


June
Vim li cas NaisPhoo Vaj Pov raug mus nkuaj thiab Hmoob sawv pab thuab?
Comprendre le projet politique General Vang Pao et les réaction de la community hmong
Understanding Former General Vang Pao's Scheme and Hmong Community Reactions

July: Guest Writer: Malie Siong
LajZim thiab MasLias Txoj Kev Sib Hlub Hauv Nruab Siab
L'amour secret de Lazi et Malia
The Secret Love of Lazee and Malia


September
Guest Writer: Judy Yang
Txoj kev yeej ntev, tabsis peb yeej taug mus txog Asmeslivkas teb
La voyage fut long, mais nous sommes quand nous sommes enfin en Amérique
The journey seemed long, but we made it to America.

Guest Writer: May Zoua Hang
Dab Neeg Qhia Lub Hauv Paus Pib Ua Neeb Thiab Kev Siv Tsiaj Thiab Cuaj Yeej Ua Neeb
Mythe d e l'origine du chamanisme hmong et les usages du sacrifice des animaux et les fonctions des instruments du chaman
Myth of the Origin of Hmong Shamanism and Healing Uses of Animals for Sacrifice and Functions of Shaman's Tools


December
Part I:
Nws tus hluas nkauj raug deev
Le coeur trompé
The Heart Is Hurt.

Part II
Tus txiv neej uas xav tau ib tug tub
L'homme qui désire un fils
The man who desires a son

Ib tug poj ntsuam muaj 60 xyoo tus nqi taub hau.
The prix de fiancée d'une veuve de 60 ans.
The Bride Price of a 60-Year Old Widow.